Liều kế cá nhân là gì? Phân loại, cách đeo và quy định đọc liều

Liều kế cá nhân là thiết bị nhỏ mỗi nhân viên bức xạ phải đeo khi làm việc để ghi lại liều bức xạ mình nhận được. Bài viết giải thích liều kế hoạt động thế nào, các loại TLD, OSL, cách đeo, bảo quản đúng và quy định đọc liều hiện hành.

Liều kế cá nhân là gì?

Liều kế cá nhân (personal dosimeter) là thiết bị đo nhỏ, gọn, nhân viên đeo trên người trong suốt thời gian làm việc với nguồn bức xạ. Liều kế ghi lại tổng liều bức xạ (tia X, gamma, beta…) mà người đeo nhận được trong một khoảng thời gian, thường là 03 tháng. Hết kỳ, liều kế được gửi về phòng thí nghiệm để đọc, kết quả là liều chiếu xạ cá nhân của từng người, đơn vị mSv.

Khác với máy đo suất liều cầm tay (cho biết mức bức xạ tại một thời điểm), liều kế cá nhân cho biết mỗi người đã thực sự nhận bao nhiêu liều — đây là căn cứ để đánh giá chiếu xạ nghề nghiệp và chứng minh cơ sở bảo đảm an toàn cho nhân viên.

Ai phải đeo liều kế cá nhân?

Theo khoản 2 Điều 5 Nghị định số 332/2025/NĐ-CP và Điều 14 Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN, cơ sở phải trang bị liều kế cá nhân cho tất cả nhân viên làm việc trong khu vực kiểm soát và khu vực giám sát. Ví dụ:

• Nhân viên vận hành máy X-ray kiểm tra bo mạch, linh kiện; máy XRF, máy kiểm tra RoHS; máy đo chiều dày lớp mạ.
• Nhân viên vận hành máy soi hàng hoá, hành lý; thiết bị đo mức, đo mật độ dùng nguồn phóng xạ.
• Kỹ thuật viên X-quang, CT, bác sĩ can thiệp trong cơ sở y tế.
• Nhân viên chụp ảnh phóng xạ công nghiệp, vận chuyển nguồn phóng xạ.

Mỗi người một liều kế riêng, ghi đúng họ tên và số sê-ri, không dùng chung, không đổi cho nhau. Nhân viên làm việc cho nhiều cơ sở thì mỗi cơ sở trang bị một liều kế riêng để theo dõi công việc tại cơ sở đó.

Các loại liều kế cá nhân phổ biến

Loại	Nguyên lý	Đặc điểm
TLD – liều kế nhiệt phát quang	Tinh thể (thường là LiF) tích luỹ năng lượng khi bị chiếu xạ, khi nung nóng thì phát sáng tỉ lệ với liều.	Phổ biến nhất, giá hợp lý; đọc xong là xoá, không đọc lại được.
OSL – liều kế quang phát quang	Vật liệu Al2O3:C phát sáng khi được kích thích bằng ánh sáng.	Độ nhạy cao, có thể đọc lại nhiều lần để kiểm tra (ví dụ InLight, nanoDot của Landauer).
Liều kế điện tử (EPD)	Đầu dò bán dẫn, hiển thị liều ngay trên màn hình, có cảnh báo.	Dùng thêm khi làm việc có rủi ro cao (chụp ảnh phóng xạ, ứng phó sự cố), không thay thế liều kế đọc định kỳ.

Radsafe cung cấp liều kế nhiệt phát quang TLD và liều kế quang phát quang OSL, xem thêm tại Thiết bị ghi đo bức xạ.

Đeo liều kế ở đâu cho đúng?

• Đeo phía trước ngực trái, mặt có tên hướng ra ngoài. Đầu giờ làm việc lấy liều kế từ nơi cất giữ ra đeo, cuối giờ để lại nơi cất giữ.
• Mặc tạp dề (áo) cao su chì: đeo 02 liều kế — 01 chiếc bên dưới tạp dề chì, tại vị trí bụng và 01 chiếc bên ngoài tạp dề chì, tại vị trí cổ. Hai liều kế phải đeo đúng vị trí, không đổi chỗ cho nhau, vì liều hiệu dụng được tính từ kết quả của cả hai (điểm b khoản 3 Điều 14 Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN).
• Đeo suốt thời gian làm việc trong khu vực bức xạ, kể cả khi chỉ đứng quan sát.

Bảo quản liều kế như thế nào?

• Bố trí một nơi cất giữ liều kế khi không dùng: khô ráo, cách xa nguồn phóng xạ và thiết bị phát bức xạ để không làm tăng giá trị phông của liều kế. Không mang liều kế về nhà.
• Không để liều kế bị ướt, bẩn hoá chất, gần nguồn nhiệt hoặc dưới ánh nắng trực tiếp; không đặt liều kế vào chùm tia để “thử”; không tháo mở liều kế (làm mất niêm phong).
• Không đeo liều kế khi bản thân đi chụp X-quang hoặc khám, chữa bệnh có sử dụng bức xạ.
• Liều kế bị rơi vào trường xạ, nhiễm bẩn, hư hỏng hoặc bị mất: báo ngay người phụ trách an toàn; cơ sở thông báo đơn vị cung cấp để đọc ngay liều kế đó và bố trí liều kế thay thế.
• Không tự ý sửa tên, mã số trên liều kế. Có nhân viên mới, nghỉ việc hoặc chuyển vị trí thì báo đơn vị cung cấp để điều chỉnh danh sách kỳ sau.

Bao lâu phải đọc liều kế một lần?

Liều kế phải được đọc ít nhất 01 lần trong 03 tháng. Mỗi kỳ đeo không quá 03 tháng và thường tính theo quý: Quý 1 (01/01 – 31/03), Quý 2 (01/04 – 30/06), Quý 3 (01/07 – 30/09), Quý 4 (01/10 – 31/12).

Cơ sở thông báo kết quả cho từng nhân viên và lưu giữ hồ sơ liều trong 30 năm kể từ khi nhân viên không còn làm công việc bức xạ. Kết quả đọc liều cũng là số liệu bắt buộc trong báo cáo thực trạng tiến hành công việc bức xạ hằng năm.

Để việc theo dõi liều không bị gián đoạn, Radsafe áp dụng liều kế gối đầu: vào ngày 25 của tháng cuối mỗi quý, Radsafe giao liều kế kỳ sau; cơ sở phát liều kế mới cho đúng người, thu lại toàn bộ liều kế kỳ cũ và gửi về Radsafe trong vòng 10 ngày (giữ lại quai đeo).

Kết quả đo liều nói lên điều gì?

Kết quả được so với giới hạn liều nghề nghiệp tại Phụ lục I Nghị định số 332/2025/NĐ-CP: liều hiệu dụng 20 mSv/năm lấy trung bình trong 5 năm kế tiếp nhau (100 mSv/5 năm) và không quá 50 mSv trong một năm đơn lẻ bất kỳ; thuỷ tinh thể mắt 20 mSv/năm; chân, tay hoặc da 500 mSv/năm. Nhân viên mặc tạp dề chì đeo 2 liều kế thì liều hiệu dụng = 0,5 × H_W (liều kế trong tạp dề) + 0,025 × H_N (liều kế ngoài tạp dề) theo điểm b khoản 3 Điều 14 Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN. Với các cơ sở dùng máy X-ray công nghiệp có che chắn tốt, kết quả thường rất thấp, gần mức phông.

Khi kết quả vượt mức liều điều tra hoặc cao bất thường, cơ sở phải xem xét lại quy trình làm việc, biện pháp bảo vệ, tìm nguyên nhân (máy hở tia, sai quy trình, liều kế để nhầm chỗ…), có biện pháp khắc phục và báo cáo theo quy định. Khi đó nên kiểm xạ lại khu vực làm việc để xác định nguồn gốc.

Radsafe cung cấp và đọc liều kế trọn gói

• Cung cấp liều kế TLD, OSL cho từng nhân viên, có tên, mã riêng.
• Đọc liều định kỳ 03 tháng/lần, giao liều kế gối đầu, gửi kết quả đúng hạn.
• Hợp tác đọc liều với Viện Nghiên cứu hạt nhân và Công ty TNHH Dịch vụ khoa học công nghệ Hoàng Nguyên.
• Hỗ trợ điều tra khi có kết quả liều bất thường, lập báo cáo; kết hợp đào tạo an toàn bức xạ và hồ sơ cấp phép.

Xem chi tiết dịch vụ: Cung cấp liều kế cá nhân và dịch vụ đọc liều kế định kỳ.

Căn cứ: Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15; Nghị định số 332/2025/NĐ-CP; Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN. Xem thêm: văn bản pháp luật hiện hành.