Chế độ cho nhân viên bức xạ trong doanh nghiệp: phép năm, bồi dưỡng, khám sức khỏe, nghỉ hưu sớm

Người vận hành máy X-ray, máy XRF, máy soi hay thiết bị đo dùng nguồn phóng xạ trong nhà máy là nhân viên bức xạ theo Luật Năng lượng nguyên tử. Tuy nhiên chỉ người làm việc với nguồn phóng xạ mới thuộc danh mục nghề đặc biệt nặng nhọc, độc hại (loại V); người vận hành máy phát tia X trong nhà máy không thuộc danh mục này. Bài viết tổng hợp các chế độ doanh nghiệp cần bảo đảm, và chỉ ra một số thông tin cũ vẫn hay bị hiểu nhầm.

Ai là nhân viên bức xạ?

Theo khoản 23 Điều 4 Luật Năng lượng nguyên tử 2025, nhân viên bức xạ là người làm công việc trực tiếp với thiết bị bức xạ, thiết bị hạt nhân hoặc vật liệu phóng xạ, hoặc làm việc trong môi trường có khả năng bị chiếu xạ trên 1 mSv/năm (không kể phông nền tự nhiên). Ví dụ: người vận hành máy X-ray kiểm tra linh kiện, máy XRF, máy soi hàng hóa, thiết bị đo mức, đo độ dày dùng nguồn phóng xạ.

Nhân viên bức xạ thuộc nhóm nghề nào?

Danh mục ban hành kèm Thông tư 11/2020/TT-BLĐTBXH (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 19/2023/TT-BLĐTBXH) chia nghề theo ngành. Loại V và loại VI là nghề, công việc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm; loại IV là nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm.

Công việc	Loại
Nhân viên bức xạ; trực tiếp vận hành, bảo dưỡng thiết bị bức xạ (mục Khoa học công nghệ, đặc điểm: tiếp xúc thường xuyên với nguồn phóng xạ)	V
Vận hành, sửa chữa, kiểm chuẩn máy X-quang, CT, C-Arm, xạ trị (mục Y tế)	V
Công nhân làm việc với máy chụp ảnh bức xạ công nghiệp (mục Điện)	IV
Đo liều phóng xạ, vận hành lò phản ứng hạt nhân	VI

Máy X-ray khác nguồn phóng xạ

Máy phát tia X không chứa chất phóng xạ, chỉ phát tia khi được cấp điện; nhiều máy trong nhà máy là loại tự che chắn. Thiết bị đo mức, đo độ dày dùng nguồn phóng xạ thì nguồn luôn phát bức xạ. Danh mục có hai cột: tên công việc và đặc điểm điều kiện lao động. Hai dòng liên quan tại mục XXV (Khoa học công nghệ), điều kiện lao động loại V, ghi nguyên văn:

TT	Tên nghề hoặc công việc	Đặc điểm điều kiện lao động
14	“Nhân viên bức xạ.”	“Tiếp xúc thường xuyên với nguồn phóng xạ, hóa chất độc hại.”
18	“Trực tiếp vận hành, bảo dưỡng thiết bị bức xạ, thực nghiệm vật lý hạt nhân; thực nghiệm hóa học phóng xạ.”	“Thường xuyên tiếp xúc với nguồn phóng xạ.”

Luật Năng lượng nguyên tử 2025 phân biệt rõ hai khái niệm này tại Điều 4:

• Khoản 27: “Nguồn bức xạ là nguồn phóng xạ hoặc thiết bị bức xạ.”
• Khoản 28: “Nguồn phóng xạ là chất phóng xạ được chế tạo để sử dụng, không bao gồm vật liệu hạt nhân.”
• Khoản 31: “Thiết bị bức xạ là thiết bị phát ra bức xạ hoặc có khả năng phát ra bức xạ, được sử dụng cho mục đích nhất định.”

Máy phát tia X là thiết bị bức xạ, không phải nguồn phóng xạ. Cả hai dòng trên đều lấy đặc điểm là tiếp xúc với nguồn phóng xạ, không phải “nguồn bức xạ” nói chung. Vì vậy người vận hành máy X-ray, máy XRF, máy soi trong nhà máy là nhân viên bức xạ nhưng không thuộc danh mục nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm; chỉ người làm việc với nguồn phóng xạ mới được tính. Các trường hợp danh mục nêu đích danh như X-quang y tế, chụp ảnh bức xạ công nghiệp được xếp theo bảng trên.

Các chế độ doanh nghiệp phải bảo đảm

Liều kế, đào tạo và khám sức khỏe định kỳ hằng năm áp dụng cho mọi nhân viên bức xạ, kể cả người vận hành máy X-ray. Phép năm tăng thêm, khám 6 tháng/lần, nghỉ hưu sớm và ốm đau theo nghề chỉ áp dụng khi công việc thuộc danh mục.

Chế độ	Nội dung	Căn cứ
Nghỉ hằng năm	16 ngày làm việc hưởng nguyên lương nếu công việc được xếp loại V, VI; 14 ngày nếu loại IV; 12 ngày nếu không thuộc danh mục	Khoản 1 Điều 113 Bộ luật Lao động 2019
Bồi dưỡng bằng hiện vật	Theo định suất mỗi ngày làm việc: mức 1: 13.000 đ; mức 2: 20.000 đ; mức 3: 26.000 đ; mức 4: 32.000 đ	Điều 24 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015; Thông tư 24/2022/TT-BLĐTBXH
Khám sức khỏe	Khi tuyển dụng, định kỳ hằng năm và khi chấm dứt công việc bức xạ; nếu công việc thuộc danh mục nghề nặng nhọc, độc hại: ít nhất 6 tháng/lần, kèm khám phát hiện bệnh nghề nghiệp	Điều 21 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015; điểm g khoản 2 Điều 5 Nghị định 332/2025/NĐ-CP; Điều 15 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN
Liều kế cá nhân	Trang bị cho mọi nhân viên làm việc trong khu vực kiểm soát, giám sát; đọc liều ít nhất 01 lần trong 03 tháng	Điểm e khoản 2 Điều 5 Nghị định 332/2025/NĐ-CP; Điều 14 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN
Đào tạo an toàn bức xạ	Đào tạo khi tuyển dụng và cập nhật định kỳ; từ 01/01/2027 công việc tiếp xúc bức xạ ion hóa thuộc danh mục công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động	Nghị định 332/2025/NĐ-CP; Thông tư 59/2025/TT-BKHCN; Thông tư 27/2026/TT-BNV
Nghỉ hưu sớm	Có đủ 15 năm làm nghề nặng nhọc, độc hại hoặc đặc biệt nặng nhọc, độc hại được nghỉ hưu ở tuổi thấp hơn tối đa 05 tuổi so với tuổi nghỉ hưu thông thường	Khoản 3 Điều 169 Bộ luật Lao động 2019; Nghị định 135/2020/NĐ-CP
Ốm đau	Nếu công việc thuộc danh mục: số ngày hưởng chế độ ốm đau trong năm nhiều hơn lao động bình thường (40, 50 hoặc 70 ngày tùy thời gian đóng bảo hiểm xã hội)	Luật Bảo hiểm xã hội

Lưu ý về bồi dưỡng bằng hiện vật

• Bồi dưỡng bằng hiện vật (sữa, đồ ăn uống…), tổ chức tại chỗ trong ca làm việc; không trả bằng tiền thay cho hiện vật.
• Mức bồi dưỡng xác định theo kết quả đánh giá điều kiện lao động tại nơi làm việc.

Lao động nữ, người dưới 18 tuổi

• Nhân viên bức xạ nữ đang mang thai hoặc cho con bú được bố trí công việc không liên quan đến bức xạ nếu có nguyện vọng (khoản 3 Điều 5 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN).
• Không sử dụng người dưới 18 tuổi làm việc trong khu vực có nguy cơ bị chiếu xạ trên 1 mSv/năm (khoản 2 Điều 5 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN).
• Nhân viên có sức khỏe loại IV, loại V phải được bố trí, điều chỉnh điều kiện lao động phù hợp (khoản 1 Điều 5 Thông tư 59/2025/TT-BKHCN).

Phụ cấp độc hại bằng tiền: doanh nghiệp có bắt buộc không?

Với doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp FDI, pháp luật không quy định một mức phụ cấp độc hại bằng tiền bắt buộc. Phụ cấp lương do doanh nghiệp và người lao động thỏa thuận trong hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể hoặc quy chế lương (Điều 90, Điều 103 Bộ luật Lao động 2019). Doanh nghiệp nên quy định rõ khoản phụ cấp cho vị trí nhân viên bức xạ để thu hút và giữ người.

Các chế độ phụ cấp ưu đãi nghề bằng tỷ lệ phần trăm (Quyết định 45/2014/QĐ-TTg, phụ cấp ưu đãi nghề y tế, phụ cấp độc hại theo Thông tư 07/2005/TT-BNV) chỉ áp dụng cho người hưởng lương từ ngân sách nhà nước, không áp dụng cho doanh nghiệp.

Những thông tin cũ hay bị hiểu nhầm

• “Lương nghề độc hại phải cao hơn ít nhất 5–7%”: đây là quy định tại Nghị định 49/2013/NĐ-CP hướng dẫn Bộ luật Lao động 2012. Từ ngày 01/01/2021, khi Bộ luật Lao động 2019 có hiệu lực, yêu cầu này không còn.
• “Nhân viên bức xạ chỉ làm 6 giờ/ngày”: Thông tư 31/2007/TT-BKHCN về thời giờ làm việc, nghỉ ngơi của người làm công việc bức xạ đã bị bãi bỏ từ năm 2019. Hiện doanh nghiệp phải bảo đảm giới hạn thời gian tiếp xúc với yếu tố có hại theo quy chuẩn (Điều 105 Bộ luật Lao động 2019) và giới hạn liều theo Phụ lục I Nghị định 332/2025/NĐ-CP, không có quy định rút ngắn cố định số giờ.

Doanh nghiệp vi phạm bị phạt thế nào?

Theo Nghị định 71/2026/NĐ-CP (mức phạt cá nhân; tổ chức bị phạt gấp 02 lần):

• Không tổ chức khám sức khỏe cho nhân viên bức xạ: 10–20 triệu đồng (điểm b khoản 1 Điều 15).
• Không tổ chức đào tạo an toàn bức xạ: 10–20 triệu đồng (điểm a khoản 1 Điều 15).
• Không trang bị liều kế cho từng nhân viên bức xạ, không đánh giá liều đúng tần suất: 10–20 triệu đồng (khoản 5 Điều 8).

Xem thêm: mức phạt vi phạm an toàn bức xạ theo Nghị định 71/2026.

Radsafe hỗ trợ

• Cung cấp và đọc liều kế cá nhân định kỳ 3 tháng, lưu hồ sơ liều.
• Đào tạo an toàn bức xạ cho nhân viên bức xạ, người phụ trách an toàn.
• Đo kiểm xạ, phân vùng khu vực kiểm soát, giám sát.
• Tư vấn hồ sơ an toàn bức xạ, giấy phép, báo cáo thực trạng.

Bài viết tóm tắt để tham khảo, không thay thế văn bản gốc. Xem toàn văn các văn bản tại văn bản pháp luật hiện hành.