TLD và OSL là hai loại liều kế cá nhân được dùng nhiều nhất hiện nay. Cả hai đều đáp ứng yêu cầu theo dõi liều nghề nghiệp, nhưng khác nhau về cách đọc, độ nhạy và chi phí. Bài viết so sánh chi tiết để cơ sở chọn đúng loại.
Điểm giống nhau
Cả TLD và OSL đều là liều kế thụ động, tích luỹ: tinh thể giữ lại năng lượng bức xạ trong suốt kỳ đeo, đến cuối kỳ mới được đọc tại phòng thí nghiệm. Cả hai đều đo được liều sâu Hp(10), liều da Hp(0,07), liều mắt Hp(3), đều được hiệu chuẩn trên nguồn chuẩn và đều đáp ứng yêu cầu đọc liều ít nhất 03 tháng/lần.
Bảng so sánh TLD và OSL
| Tiêu chí | TLD (nhiệt phát quang) | OSL (quang phát quang) |
|---|---|---|
| Vật liệu | LiF:Mg,Ti (TLD-100) | Al2O3:C |
| Cách đọc | Nung nóng chip trong máy đọc | Chiếu ánh sáng LED xanh lá |
| Đọc lại | Không — đọc xong dữ liệu bị xoá | Có — đọc lại được nhiều lần |
| Tương đương mô | Gần tương đương mô (Zeff ≈ 8,1) | Không tương đương mô (Zeff ≈ 11,3), hiệu chỉnh bằng phin lọc và thuật toán |
| Ngưỡng phát hiện | Khoảng 0,05 mSv | Khoảng 0,05 mSv; độ nhạy vật liệu cao hơn nhiều |
| Ổn định độ nhạy | Thay đổi dần sau nhiều chu kỳ nung | Ổn định, mỗi đầu dò có độ nhạy riêng ghi trong mã vạch |
| Ảnh hưởng môi trường | Tránh nhiệt độ cao | Tránh ánh sáng (đầu dò luôn được che sáng) |
| Máy đọc | Lớn, cần khí nitơ, chế độ gia nhiệt | Nhỏ gọn, không cần khí, đọc ~10–15 giây/liều kế |
| Chi phí | Thấp, chip có thể sản xuất trong nước | Cao hơn, thường nhập khẩu |
Kết quả khảo sát thực nghiệm
Một khảo sát thực nghiệm so sánh liều kế TLD (Harshaw LiF-100) và OSL (InLight) tại Phòng chuẩn liều lượng bức xạ cấp II (Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân) cho một số kết quả đáng chú ý:
- Ngưỡng nhạy của hai loại tương đương nhau, khoảng 0,05 mSv, phù hợp với công bố của nhà sản xuất — đủ để phát hiện liều rất nhỏ trong một kỳ đeo.
- Độ tuyến tính: cả hai loại cho kết quả tỉ lệ thuận tốt với liều chiếu trong dải khảo sát (từ 0,5 mSv đến 100 mSv), hệ số tương quan rất cao.
- Đáp ứng năng lượng: ở vùng tia X năng lượng thấp (33–83 keV), tín hiệu thô của chip TLD cao hơn khoảng 1,2–1,7 lần so với gamma Cs-137; với chip OSL chưa hiệu chỉnh, mức chênh có thể tới vài lần. Vì vậy với OSL, thuật toán tính liều dựa trên 4 đầu dò là bắt buộc để cho kết quả đúng.
Nói cách khác, khi được đọc trên hệ thống chuẩn với thuật toán phù hợp, cả hai loại đều cho kết quả tin cậy. Khác biệt nằm ở tính tiện dụng và chi phí.
Nên chọn TLD hay OSL?
Chọn TLD khi
- Cần giải pháp kinh tế cho nhiều nhân viên, mức chiếu xạ thấp và ổn định (máy X-ray tủ kín, máy XRF, máy soi hàng hoá).
- Thiết bị phát tia X năng lượng thấp và cơ sở muốn vật liệu gần tương đương mô.
Chọn OSL khi
- Cần khả năng đọc lại để kiểm tra, đối chứng khi có kết quả bất thường hoặc khi điều tra sự cố.
- Công việc có rủi ro liều cao hơn: chụp ảnh phóng xạ công nghiệp, X-quang can thiệp, y học hạt nhân.
- Đơn vị muốn tự đọc liều với máy đọc nhỏ gọn như MicroStar.
Dù chọn loại nào, điều quan trọng nhất vẫn là đeo đúng và đều đặn: mỗi người một liều kế, đeo trước ngực trái, mặc tạp dề chì thì đeo 2 liều kế — xem hướng dẫn đeo và bảo quản liều kế.
Radsafe cung cấp cả hai loại và tư vấn chọn loại phù hợp với thiết bị của từng cơ sở: dịch vụ cung cấp và đọc liều kế định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Liều kế TLD hay OSL chính xác hơn?
Khi được đọc trên hệ thống đã hiệu chuẩn với thuật toán phù hợp, cả hai đều cho kết quả tin cậy và có ngưỡng phát hiện tương đương (khoảng 0,05 mSv). OSL có thêm lợi thế đọc lại được để kiểm tra.
Có thể đổi từ liều kế TLD sang OSL giữa chừng không?
Có thể, thường đổi từ đầu một kỳ (quý). Kết quả các kỳ trước vẫn được lưu trong hồ sơ liều của nhân viên; cơ sở chỉ cần báo đơn vị cung cấp để chuẩn bị liều kế mới.
Liều kế nào phù hợp với máy X-ray kiểm tra linh kiện?
Máy X-ray tủ kín, máy XRF trong nhà máy thường cho liều nghề nghiệp rất thấp; liều kế TLD là lựa chọn kinh tế. Nếu cơ sở muốn đọc lại kết quả hoặc yêu cầu từ công ty mẹ, có thể dùng OSL.
Căn cứ: Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15; Nghị định số 332/2025/NĐ-CP; Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN. Xem thêm: văn bản pháp luật hiện hành.
