Từ những tấm phim ảnh đầu thế kỷ 20 đến liều kế quang phát quang và liều kế điện tử ngày nay, công nghệ đo liều cá nhân đã thay đổi nhiều. Bài viết tổng hợp các phương pháp chính, ưu nhược điểm và vai trò của từng loại trong theo dõi liều nghề nghiệp hiện nay.
Vì sao phải đo liều cá nhân?
Bức xạ ion hoá không nhìn thấy, không cảm nhận được. Cách duy nhất để biết mỗi nhân viên đã nhận bao nhiêu liều là đo bằng thiết bị đeo trên người. Kết quả đo là căn cứ để chứng minh liều nghề nghiệp nằm trong giới hạn, phát hiện sớm bất thường và là nghĩa vụ bắt buộc theo khoản 2 Điều 5 Nghị định số 332/2025/NĐ-CP. Xem thêm: Liều kế cá nhân là gì?
1. Liều kế phim
Phương pháp lâu đời nhất. Bức xạ tác động lên lớp nhũ tương bạc bromua (AgBr) của phim; sau khi tráng, phim có độ đen tỉ lệ với liều. Đo độ đen sẽ biết liều.
- Ưu điểm: rẻ, có thể lưu phim làm bằng chứng lâu dài.
- Nhược điểm: mỗi kỳ phải thay phim mới, quy trình tráng phức tạp, độ nhạy và độ chính xác không cao, dễ bị ảnh hưởng bởi nhiệt và ẩm. Ngày nay gần như đã được thay thế.
2. Bút đo liều (buồng ion hoá tĩnh điện)
Liều kế dạng bút có buồng khí và sợi thạch anh tích điện. Bức xạ ion hoá chất khí làm sợi thạch anh dịch chuyển; nhìn qua thị kính sẽ đọc được liều tích luỹ.
- Ưu điểm: đọc trực tiếp bất cứ lúc nào.
- Nhược điểm: phải nạp điện lại, dễ sai số do độ ẩm, bụi; sợi thạch anh mảnh nên dễ hỏng khi va đập.
3. Liều kế nhiệt phát quang (TLD)
Chip tinh thể LiF tích luỹ năng lượng bức xạ, phát sáng khi nung nóng trong máy đọc. Là loại liều kế chính đang được dùng ở Việt Nam: gần tương đương mô, bền, chi phí thấp; nhược điểm là đọc xong mất dữ liệu. Chi tiết: Liều kế nhiệt phát quang TLD là gì?
4. Liều kế quang phát quang (OSL)
Đầu dò Al2O3:C phát sáng khi được kích thích bằng ánh sáng LED. Độ nhạy cao, đọc nhanh, đọc lại được nhiều lần; nhược điểm là chi phí cao hơn và cần thuật toán hiệu chỉnh năng lượng. Chi tiết: Liều kế quang phát quang OSL là gì? và So sánh TLD và OSL.
5. Liều kế điện tử (EPD)
Thiết bị có đầu dò bán dẫn, hiển thị liều và suất liều tức thời trên màn hình, phát cảnh báo bằng âm thanh, rung khi vượt ngưỡng đặt trước.
- Ưu điểm: biết ngay mức chiếu xạ khi đang làm việc, giúp người lao động chủ động rút lui khi có bất thường.
- Nhược điểm: giá cao, cần pin và hiệu chuẩn định kỳ.
Liều kế điện tử thường được dùng bổ sung cho liều kế thụ động (TLD/OSL) trong các công việc rủi ro cao: chụp ảnh phóng xạ công nghiệp, vận chuyển nguồn, ứng phó sự cố — không thay thế liều kế đọc định kỳ.
Tóm tắt
| Phương pháp | Đọc tức thời | Đọc lại được | Dùng hiện nay |
|---|---|---|---|
| Liều kế phim | Không | Lưu phim | Hầu như không |
| Bút đo liều | Có | — | Ít, dùng bổ sung |
| TLD | Không | Không | Phổ biến nhất |
| OSL | Không | Có | Ngày càng phổ biến |
| Liều kế điện tử | Có, kèm cảnh báo | Lưu lịch sử | Bổ sung cho công việc rủi ro cao |
Radsafe hỗ trợ gì?
Radsafe cung cấp và đọc liều kế TLD, OSL định kỳ; cung cấp thiết bị ghi đo bức xạ như máy đo suất liều, liều kế điện tử; tư vấn chọn giải pháp phù hợp với từng loại thiết bị và công việc. Xem dịch vụ cung cấp và đọc liều kế cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Liều kế điện tử có thay thế được liều kế TLD, OSL không?
Không. Liều kế điện tử giúp theo dõi liều tức thời và cảnh báo, thường dùng bổ sung cho công việc rủi ro cao. Kết quả liều nghề nghiệp chính thức vẫn lấy từ liều kế TLD hoặc OSL đọc định kỳ.
Hiện nay ở Việt Nam dùng loại liều kế nào nhiều nhất?
Liều kế nhiệt phát quang TLD được dùng phổ biến nhất; liều kế quang phát quang OSL ngày càng được nhiều cơ sở, đặc biệt là doanh nghiệp FDI và bệnh viện, lựa chọn.
Có thể dùng máy đo suất liều cầm tay thay liều kế cá nhân không?
Không. Máy đo suất liều cho biết mức bức xạ tại một điểm ở một thời điểm, dùng để kiểm xạ khu vực. Liều kế cá nhân mới cho biết tổng liều từng người nhận trong cả kỳ làm việc.
Căn cứ: Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15; Nghị định số 332/2025/NĐ-CP; Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN. Xem thêm: văn bản pháp luật hiện hành.
