Sau mỗi quý, liều kế được thu về và đọc tại phòng đọc liều. Bài viết mô tả quy trình đọc liều kế quang phát quang OSL trên hệ MicroStar — từ kiểm tra máy, hiệu chuẩn đến khi ra phiếu kết quả — để cơ sở hiểu con số mình nhận được đến từ đâu.
Hệ đọc liều MicroStar gồm những gì?
MicroStar (Landauer) là hệ đọc liều kế quang phát quang nhỏ gọn, gồm:
- Đầu đọc: khay nạp liều kế, núm xoay chọn vị trí đo, dãy đèn LED xanh lá làm nguồn kích thích, tấm lọc quang học và ống nhân quang điện.
- Máy quét mã vạch để nhập số sê-ri liều kế, tránh nhầm lẫn.
- Máy tính cài phần mềm quản lý: đọc liều, hiệu chuẩn, gán thông tin người dùng, xuất báo cáo.
Không cần khí nitơ hay chế độ gia nhiệt như máy đọc TLD, nên hệ có thể đặt trong phòng làm việc thông thường.
Bước 1: Kiểm tra máy đọc trước khi đo
Sau khi bật máy và chờ khoảng 10 phút cho ổn định, người vận hành kiểm tra ba thông số chuẩn:
- DARK — tín hiệu khi tắt đèn LED (phông của máy), phải rất nhỏ theo ngưỡng nhà sản xuất.
- CAL — tín hiệu từ một nguồn chuẩn nhỏ gắn trong máy, kiểm tra độ ổn định của ống nhân quang điện, không lệch quá ±10% so với giá trị chuẩn.
- LED — cường độ đèn kích thích, cũng không lệch quá ±10%.
Các giá trị được ghi lại nhiều lần và theo dõi trên biểu đồ kiểm soát chất lượng; có xu hướng bất thường thì phải xử lý trước khi đọc.
Bước 2: Hiệu chuẩn máy đọc
Máy đọc được hiệu chuẩn định kỳ (thường 06 tháng/lần) và sau khi sửa chữa, di chuyển hoặc đổi loại liều kế. Bộ hiệu chuẩn gồm các liều kế đã được chiếu những mức liều biết trước tại phòng chuẩn liều — từ vài mSv đến hàng Sv — và các liều kế không chiếu làm phông. Phần mềm tính hệ số chuẩn máy đọc (RCF) cho dải liều thấp và dải liều cao.
Bên cạnh đó, mỗi đầu dò của liều kế có hệ số hiệu chỉnh độ nhạy riêng (ECC) do nhà sản xuất xác định khi xuất xưởng và ghi trong mã vạch. Kết hợp ECC và RCF giúp loại bỏ chênh lệch giữa các đầu dò và giữa các lần đọc.
Bước 3: Đọc liều kế
- Nhập số liều kếQuét mã vạch; phần mềm tự lấy độ nhạy riêng của liều kế đó.
- Nạp liều kếĐặt liều kế vào khay nạp, đóng khay (khay chỉ mở được khi núm xoay ở vị trí chờ).
- Đọc 4 đầu dòXoay núm lần lượt qua E1–E4; đèn LED kích thích từng đầu dò, máy ghi nhận ánh sáng phát quang.
- Tính liềuPhần mềm áp dụng thuật toán tính liều, cho ra liều sâu Hp(10), liều da Hp(0,07), liều mắt Hp(3) và liều beta.
- Gán người dùngKết quả được gắn với họ tên, đơn vị của nhân viên đeo liều kế.
Mỗi liều kế đọc mất khoảng hơn chục giây. Nếu thao tác sai thứ tự, phần mềm báo lỗi và yêu cầu đọc lại. Vì OSL không bị xoá dữ liệu khi đọc, liều kế có kết quả bất thường có thể được đọc lại để đối chứng.
Bước 4: Trừ phông và xuất kết quả
Kết quả được trừ đi phông bức xạ tự nhiên (đo từ liều kế phông đi kèm lô liều kế), rồi xuất ra phiếu kết quả. Theo khoản 4 Điều 22 Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN, phiếu phải có tên, địa chỉ cơ sở, khoảng thời gian đo, danh sách nhân viên cùng giá trị liều, đại lượng đo (Hp(10), Hp(3), Hp(0,07)) và xác nhận của đơn vị làm dịch vụ.
Trách nhiệm của đơn vị đọc liều
Điều 22 Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN yêu cầu đơn vị làm dịch vụ đo liều cá nhân: có đủ trang thiết bị, nhân lực; xây dựng và thực hiện chương trình bảo đảm chất lượng (chính là các bước kiểm tra máy, hiệu chuẩn ở trên); hướng dẫn cơ sở sử dụng liều kế đúng quy trình; báo ngay Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Sở Khoa học và Công nghệ địa phương khi có nhân viên bị chiếu quá liều; và cập nhật số liệu liều vào cơ sở dữ liệu quốc gia về chiếu xạ nghề nghiệp. Cách hiểu các con số này, xem bài Hp(10), Hp(0,07), Hp(3) là gì?
Cơ sở cần làm gì để kết quả chính xác?
- Gửi trả đủ liều kế và liều kế phông đúng hạn (trong vòng 10 ngày sau khi nhận liều kế kỳ mới).
- Không để liều kế nơi có nắng, gần nguồn bức xạ khi không đeo; không tháo mở liều kế.
- Báo ngay khi liều kế bị mất, hỏng, rơi vào trường xạ để được đọc riêng.
- Báo thay đổi nhân sự để danh sách liều kế kỳ sau đúng người.
Radsafe tổ chức cung cấp và đọc liều kế định kỳ, gửi kết quả đúng hạn: dịch vụ đọc liều kế cá nhân. Đơn vị muốn tự trang bị hệ đọc liều có thể tham khảo MicroStar II.
Câu hỏi thường gặp
Máy đọc liều kế OSL có cần hiệu chuẩn không?
Có. Máy đọc được hiệu chuẩn định kỳ (thường 06 tháng/lần) bằng bộ liều kế đã chiếu liều chuẩn, và hiệu chuẩn lại sau khi sửa chữa, di chuyển hoặc đổi loại liều kế.
Đọc một liều kế OSL mất bao lâu?
Khoảng hơn chục giây cho một liều kế InLight với 4 đầu dò. Thời gian xử lý cả lô phụ thuộc số lượng liều kế và khâu nhập thông tin người dùng.
Vì sao phải gửi kèm liều kế phông?
Liều kế phông ở cùng nơi cất giữ nhưng không đeo, dùng để đo phông bức xạ tự nhiên trong kỳ. Giá trị này được trừ khỏi kết quả của từng nhân viên để chỉ còn liều do công việc bức xạ.
Căn cứ: Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15; Nghị định số 332/2025/NĐ-CP; Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN. Xem thêm: văn bản pháp luật hiện hành.
